Knus en gezellig bij elkaar. Met een knapperend houtvuur, een kop warme chocolademelk en de sneeuw die voor de ramen dwarrelt. Soms lijkt het alsof die winterse omstandigheden iets van lang geleden zijn. In deze aflevering zoekt het Genootschap A.W.K. Voet van Oudheusden naar winters weer (en knus vermaak) in vroeger tijden.

tekst: Michiel Bugter

Wat was het koud!
Tegenwoordig gaat het vaak over klimaatverandering en de opwarming van de aarde. Was het vroeger dan zoveel kouder? De wetenschappers zijn het er niet over eens. Tot ver in de achttiende eeuw werden er geen gegevens verzameld zoals gemiddelde temperatuur en neerslag. We moeten het doen met schriftelijke bronnen – ook in het verleden klaagden mensen over het weer! – en afbeeldingen. Daarover later meer.

Koud was het natuurlijk wel. Dat inspireerde in de Gouden Eeuw heel wat schilders tot het maken van winterlandschappen, compleet met ijspret.

Afbeelding boven: Winterlandschap met schaatsers, Hendrick Avercamp, ca. 1608 (Rijksmuseum, Amsterdam).

Het ijs op!
In 1794 trekken de Franse revolutionaire legers onder generaal Pichegru door de Nederlanden. De Hollandse Waterlinie zal ze tegenhouden! De dijken worden doorgestoken en een watermassa maakt een eind aan de opmars van de Fransen. Gelukkig voor de Nederlandse Patriotten is het nét die jaar lekker koud en bevriest de Lek. De Fransen steken op hun gemak de rivier over, na en passant het Culemborgse kasteel in puin gelegd te hebben.

De Fransen trekken over de Lek in januari 1795. Het Veerhuis van Culemborg staat op de achtergrond. Schoolplaat van J.H. Isings uit 1945.

Een wel heel strenge winter…
Een strenge winter zorgde ook met enige regelmaat voor fikse overlast. Door de aanvoer van smeltwater uit Duitsland en Zwitserland en een flinke storm leidde dat vroeg in 1830 tot een overstroming. Heel het rivierenland stond onder water en veel mensen verdronken.

De ondergelopen markt in Culemborg . Deze afbeelding uit 1809 diende als inspiratiebron voor afbeeldingen van latere overstromingen.

 

 

 

 

Tot overmaat van ramp ging het opnieuw streng vriezen waardoor kruiend ijs voor extra schade zorgde. Tot in de twintigste eeuw was men hiervoor beducht.

Een opwarmertje
En als de kou teveel werd, konden Culemborgers in vroeger tijden zich warmen aan hun haard, hun kachels of aan elkaar. Eén manier om weer een beetje op temperatuur te komen is altijd in Culemborg aanwezig geweest: de kroeg. En daar werd door de kou kleumende Culemborgers met graagte gebruik van gemaakt. Zo kende de stad in de negentiende eeuw een flinke hoeveelheid cafés en kroegjes. In Nederland werd in 1860 per mannelijk hoofd van de bevolking gemiddeld ongeveer 18 liter jenever gedronken. In Culemborg lag het gebruik tweemaal zo hoog. En dat kwam niet door de aanwezigheid van de jeneverstokerij van Van Hoytema, want die produceerde voornamelijk voor de export. Naar Afrika (waar ze waarschijnlijk geen jenever consumeerden om het weer lekker warm te krijgen…)

poster_hoeveelblijftover

Al die (goedkope) jenever leidde in veel gezinnen niet bepaald tot knusheid en gezelligheid. In de vroege twintigste eeuw werd veel actie gevoerd tegen het drankmisbruik. Prent uit 1915.

Culemborger schrijft weergeschiedenis

In 1925 liep een Culemborgs jongetje over de bevroren Lek. Dat maakte zoveel indruk op hem, dat hij zich zijn verdere leven met de geschiedenis van het weer heeft beziggehouden. De inmiddels 92-jarige Jan Buisman schrijft al meer dan drie decennia aan Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen waarin hij in een achtdelige serie boeken de geschiedenis van de weersomstandigheden in de Lage Landen vanaf het jaar 763 reconstrueert. Er zijn inmiddels zes delen verschenen, en Buisman is bij het jaar 1800… Tussendoor publiceert hij Extreem weer! Een canon van weergaloze winters & zinderende zomers, hagel & hozen, stormen & watersnoden.

 

Meer weten?

In het online tijdschrift Historiek staat een lezenswaardig artikel over Jan Buisman (https://tinyurl.com/y987ebly).

Veel over de geschiedenis van Culemborg is vinden op de website Culemborg zoals het was, www.culemborgzoalshetwas.nl.

Natuurlijk is www.voetvanoudheusden.nl een bezoek meer dan waard. Je kunt je dan meteen aanmelden als lid van het Genootschap. Dan bent je meteen op de hoogte van alle activiteiten van deze bloeiende vereniging en je ontvangt een prachtig welkomstpakket. Fijn voor bij het knappend haardvuur!