Tekst: Michiel Bugter / Voet van Oudheusden

Dit eerste nummer van LEK Magazine gaat over de lente. Bij dat jaargetijde hoort de bloesem, die in en rond Culemborg overvloedig te zien is, met name in de overal bloeiende fruitbomen. In de stad zijn op sommige plaatsen nog oude boomgaarden te vinden. Denk aan de tuin van het Elizabeth Weeshuis Museum en de Kasteeltuin. Ook in een moderne wijk als De Hond zijn fruitbomen te vinden. In het veld buiten de stad tref je zowel ouderwetse hoogstamboomgaarden aan als moderne fruitteelt. De Betuwe, en ook Culemborg, zijn verbonden met het fruit. Was dat altijd zo?

Kleinschalige teelt

Vanaf de 15e eeuw vermelden bronnen met regelmaat het bestaan van boomgaarden, vaak verbonden aan adellijke huizen. Dat waren voornamelijk kersenboomgaarden – de Betuwse kersen waren ook in de middeleeuwen zeer geliefd. Appels worden ook geteeld: in de zomer van 1588 lezen we dat in het land van Kuilenburg en Buren en langs de Linge ‘alle de elsen, essen, pruymen, kersen, haselen ende flierbomen van den inbreuk [dijkdoorbraak] uytgegaen’.

Kaart-van-Blaue

Boomgaarden in de zeventiende eeuw, kaart Blaeu

Op de beroemde kaart van Blaeu uit  1649 is een  ommuurde boomgaard zichtbaar op het Voorburg zuidelijk van het kasteel. Ook op andere plaatsen werd fruit geteeld, vaak voor eigen gebruik. Instellingen als het Elizabeth Weeshuis en allerlei kerkelijke genootschappen verkopen de oogst van hun fruitbomen om inkomsten te verwerven. Ook op de latere kaart van Jacob Perrenot uit 1761 treft je veel verwijzingen naar boomgaarden in en rondom de stad aan.

 

Ook op de latere kaart van Jacob Perrenot uit 1761 treft je veel verwijzingen naar boomgaarden in en rondom de stad aan.

Perrenot

Plattegrond getekend door Perrenot. Overal in en om de stad zijn boomgaarden zichtbaar.

 

 

 

 

 

 

De Armenboomgaard

De ‘Armenboomgaard’, nog zichtbaar westelijk van Werk aan het Spoel, was de boomgaard van de katholieke kerkgemeenschap. Ook andere kerken hielden er boomgaarden op na om uit de opbrengsten goede werken te verrichten.

Eeuwenlang blijft fruitteelt een nevenactiviteit naast veeteelt en akkerbouw. Vanaf het einde van de 19e eeuw neemt de teelt toe. De fruitteelt blijft traditioneel: boomgaarden met hoogstambomen en jongvee dat in de boomgaarden geweid wordt. Veel fruit vertrekt naar Amsterdam, maar ook Groot-Brittannië en Duitsland zijn een belangrijke afzetmarkt.

Boomgaard-Hansen

Boom in de boomgaard van Arie Bleijenberg, Lambertus Hansen 1842

 

Een fruitindustrie

Vanaf de jaren 20 in de vorige eeuw verandert het beeld. Geïmporteerd fruit uit de VS wordt erg populair. De fruitteelt innoveert: bemesting, ziektebestrijding, snoeitechnieken en nieuwe fruitsoorten. Met de wetenschap als basis ontstaan echte fruitbedrijven. De verwerkingsindustrie ontwikkelt zich en de sector groeit enorm in de 20 eeuw. Er komen speciale scholen om het vak te leren en speciale veilingen. Ook in Culemborg is fruitteelt overal zichtbaar. Minder grootschalig dan elders in het Rivierenland, maar niet onbelangrijk.

Zo kent Culemborg een heuse jamfabriek, de firma Bleijenberg in de Kattenstraat. In de kersentijd gaan schoolkinderen op schoolreisje naar een kersenboomgaard.

Verval en behoud

In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw lagen er rond de stad Culemborg veel boomgaarden.

Het fruit  werd nog regelmatig ‘op het hout’ verkocht. Dat wil zeggen dat het fruit al werd verkocht voordat het was geoogst. Degene die het kocht, moest dan zelf zorgen dat het fruit geplukt werd en nam daarbij het risico van een slechte oogst.

De laagstamboom is dan al flink in opkomst, en op veel plaatsen worden hoogstamboomgaarden gerooid. Deels onder invloed van de ‘rooipremies’ en deels voor stadsuitbreiding. In de Culemborgse polder De Hond bijvoorbeeld moeten veel boomgaarden wijken voor de bouw van huizen. Daar was veel fruitteelt omdat het aan de westzijde van de stad te drassig was. Rondom de stad blijven er een aantal in bedrijf.

Bij veel van de nieuwbouwwijken zijn gedeeltes van de oude boomgaarden bewaard gebleven. Zo staat bij de watertoren nog een kleine boomgaard, ongeveer 10% van de oorspronkelijke omvang, met 180 knoestige struikfruitbomen. Ze staan op een waterwingebied van een waterleidingbedrijf. De afspraak met de wijkbewoners is dat zij de vruchten mogen plukken als ze ook snoeiwerk en onderhoud plegen. De gemeente Culemborg geeft een  kaart uit waar je precies kunt zien waar je fruit kunt plukken.  Zo is de kleinschaligheid weer terug.

 

 

AppleMark

 

Voor meer informatie over de geschiedenis van Culemborg en het Genootschap Voet van Oudheusden, zie www.voetvanoudheusden.nl.

 

Bronnen:

Van hoenderik tot heerepeer, een oral history verzameling over de fruitteelt in de Betuwe. Stichting Gelders landschapsbeheer, met bijdragen van Sandra Wormgoor en Sandra van Ommering.