Duurzaamheid is zoiets als omgekeerde geschiedenis: je hoopt dat er méér toekomst is voor iedereen. Wat weten we over de gedachten rondom ‘groen’ en duurzaamheid in het verleden? Wat is daarvan in de geschiedenis van Culemborg te vinden? Het genootschap A.W.K. Voet van Oudheusden gaat op onderzoek uit.

Natuur, iets om te beschermen?

Lange tijd was ‘natuurbescherming’ een volstrekt onbekend begrip. Bossen waren er om te kappen, omdat je het hout wilde gebruiken of het land wilde ontginnen om er landbouw op te kunnen bedrijven. Niet om een wandeling in te maken.

Dat ontbossen, dat lukte de afgelopen eeuwen aardig. Je kunt het je bijna niet meer voorstellen, maar grote gedeeltes van wat nu Nederland is, waren tot ver in de middeleeuwen bedekt met uitgestrekte bossen en heidevelden.

Tekst: Michiel Bugter

Het eerste natuurpark ter wereld was het Amerikaanse Yellowstone Park in 1872. Men was zo onder de indruk van het aanwezige natuurschoon dat dit gebied beschermd werd tegen exploitatie.

In Nederland duurde het tot 1906 voordat het Naardermeer tot het eerste ‘nationale park’ werd uitgeroepen. Belangrijke voorvechter van die bescherming was de onderwijzer en schrijver Jac. P. Thijsse (1865-1945) , die beroemd is geworden van de veel verzamelde Verkade-albums.

In de jaren daarna ontstonden allerlei clubs die natuurbehoud tot doel hadden: de Vereniging Natuurmonumenten en de Provinciale Landschappen, bijvoorbeeld. Ook de overheid draagt zijn steentje bij.

Vlak buiten Culemborg ligt het gebied De Regulieren
van Geldersch Landschap en Kasteelen. Het is een oudRegulieren gebied, dat al in Romeinse tijd bewoond werd. De naam komt van een regulierenklooster dat het vroeger in bezit had. Bijzonder is de eendenkooi op het terrein.

Culemborgs groen?

Op schilderijen en in geschriften is de natuur hooguit als decor of als productiemiddel aanwezig. Uit die bronnen kunnen we wat leren over hoe de omgeving er vroeger uit zou kunnen hebben gezien. Op basis van dat soort gegevens weten we wel wat over de geschiedenis van het landschap.

Een bijzondere vorm van ‘natuur’ zijn parken. Die waren bedoeld voor rijke mensen om te flaneren.  De Culemborgse Henrica Heldring (1760 – 1813) schrijft een gedicht over de ‘Plantagie’ uit 1779. Leuk hoor, die natuur, maar het mag er niet al te wild aan toegaan.

Lieve laanen! donkre dreeven
Kreupel Bosje daar het Choor
Van het keurig pluijmgewemel
‘t Hart verrukt en streelt het oor
Slinger Laantjes die door bogten
Vol van Zwier het oog bepaald
Bankjes daar men onder ‘t rusten
Zig met vriende taal onthaald.

In 1850 wordt het park door de beroemde landschapsarchitecten  (vader en zoon) Zocher opnieuw aangelegd. De Plantage bleef een plek waar wandelaars graag verpozen. Foto uit begin 20e eeuw.

Duurzaam, anders raakt het op!

In de jaren negentig van de vorige eeuw raakt het begrip ‘duurzaamheid’ ingeburgerd. Rapporten van o.a. de Verenigde Naties leggen een relatie tussen armoede, economische ontwikkeling en milieubescherming. ‘Duurzaam’ is de ontwikkeling die  de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoefte te voorzien niet in gevaar brengt. Termen als ‘biodiversiteit’, en ‘draagkracht van leefsystemen’ worden gebruikt om aan te geven dat het niet vanzelfsprekend is dat de huidige (westerse) welvaart een vanzelfsprekendheid is in de toekomst. Er is een heuse verkiezing ‘duurzaamste gemeente’.

Culemborg, duurzame stad

Eva-Lanxmeer

foto: Albert Offermans

Culemborg herbergt een heel bijzonder duurzaam fenomeen: de wijk EVA-Lanxmeer. Het EVA-concept was, kort gezegd, een manier om op een duurzame wijze een woonwijk te ontwikkelen. Uit de toentertijd (1994) gepubliceerde brochure: Een voorbeeldproject met een hoge architectonische kwaliteit en vormgegeven in harmonie met het omliggende (stads)landschap. Een woonwijk waar kringlopen weer beleefd kunnen worden, en waar een biologisch stadslandbouwbedrijf voedsel produceert in direct contact met de consument.

De gemeente Culemborg toont interesse. De toenmalige bestuurders wilden ‘nieuwe stappen zetten op de weg naar duurzaamheid in de gemeente en de bewoners van de stad daarbij betrekken’, zo is te lezen op de website van de wijk. Uiteindelijk leidt dit alles tot de realisatie, vanaf 1998, van een bijzondere en indertijd uitzonderlijke wijk, waar (inter)nationaal veel belangstelling voor bestaat.

Het resultaat…
Overigens hoorde bij de plannen ook een stadsboerderij. Die is uiteindelijk gevestigd op een stuk grond dat in de middeleeuwen eigendom was van de heren van Caets, plaatselijke edelen. Vandaar de huidige naam Caetshage voor die boerderij. Duurzaam verleden…

Meer weten?

Over het ontstaan van EVA-Lanxmeer lees je op de website www.eva-lanxmeer.nl.

Natuurlijk is www.voetvanoudheusden.nl een bezoek meer dan waard. Je kunt je dan meteen aanmelden als lid van het Genootschap. Dan bent je meteen op de hoogte van alle activiteiten van deze bloeiende vereniging en je ontvangt een prachtig welkomstpakket. Zo verduurzaam je je kennis over het Culemborgs verleden!