samen-binnen-de-muren

In onze tijd is de samenleving plaatsgebonden. Als ingezetene van de gemeente ben je een Culemborger. In het verleden waren er andere grenzen, en was er een andere samenleving. Samen was ook letterlijk samen, binnen de stadsmuren.

tekst: Michiel Bugter


Van dorp naar stad
In 1318 krijgt de handelsnederzetting Culemborg stadsrechten van heer Jan van Bosinchem. Stadsrechten waren een afspraak tussen burgers en de edelman in wiens gebied de nederzetting lag. De stedelingen kregen zelfbestuur en belastingvrijstellingen om zo de handel te kunnen vergroten. In ruil daarvoor hielpen de stedelingen de heer bij conflicten. De brief met deze afspraken is te zien in de hal van het Stadhuis op de Markt.

De 14e eeuw was een woelige tijd waar roversbendes actief waren en conflicten tussen edelen met wapens werden uitgevochten. En daarom  bouwden ook de inwoners van Culemborg een stadsmuur. In de jaren erna werd de stad uitgebreid in het noorden (Havendijk) en het zuiden (Nieuwstad) en die nieuwe stadsgedeelten werden ook ommuurd. Vandaar de naam “Driestad” die met Culemborg wordt geassocieerd.

stadsmuur-nu

Delen van de oude stadsmuur bij Het Jach

Op een aantal plaatsen in de stad zijn gedeeltes van die 14e-eeuwse muur overgebleven. Het zijn de oudst overgebleven stadsmuren in Nederland.

Door de poort
Om in de stad te komen waren er stadspoorten. Eén staat er nog, de Lanxmeerse of Binnenpoort. Dat was tot aan de stadsuitbreiding een ‘buitenpoort’.  Je kunt er de sleuven van de valhekken nog zien.

De Binnenpoort nu
Een bijzondere traditie uit de tijd van de stadsmuren is de ‘papklok’,  die nog steeds elke avond tussen vijf voor tien en tien uur de poorters van de stad maant zich binnen de veilige muren te haasten, nog snel een bordje pap te nuttigen en dan te gaan slapen.

Tot in de negentiende eeuw waren een aantal van de overige zes stadspoorten nog zichtbaar.

springerDe Culemborgse Slotpoort, geschilderd door C. Springer. Een van de zeven stadspoorten in Culemborg. Aquarel, 1864

 

In de loop der tijd zijn alle stadspoorten en het grootste gedeelte van de muren gesloopt. Wat er van de muur restte werd verwaarloosd.

Restauratie en vondsten
De stadsmuur is inmiddels een rijksmonument. Een kleine 10 jaar geleden is uitgebreid onderzoek gedaan naar de oorsprong ervan. Op basis daarvan is de muur beperkt gerestaureerd en behoed voor verder verval.

In een oude stad als Culemborg vind je altijd wat bij graafwerkzaamheden. Zo ook bij de bouw van de Kapel in 2013. De aannemer stuitte op een fundament van de oude stadsmuur uit de 14e eeuw die aansluit bij de stadsmuur achter de Ridderstraat. In 1853 begon de bouw van het grote gebouw van het kleinseminarie en stond de stadsmuur in de weg. In die periode keek men niet zo nauw. Nu zou men nooit vergunning hebben gekregen om dit rijksmonument te mogen afbreken.

opgraving

De Culemborgse samenleving is dan niet meer ommuurd, maar de resten van de muren herinneren ons aan de tijd dat de stedelingen samen veilig waren binnen de stevige stadsmuren.

 

 

Bronnen
Jaarlijks geeft het genootschap drie ‘Voetnoten’ uit. Nummer 28 uit 2002 is geheel gewijd aan middeleeuwse verdedigingswerken en te lezen op de website www.voetvanoudheusden.nl. U kunt daar meer lezen over de geschiedenis van Culemborg en u meteen aanmelden als lid. Op deze website treft u ook een kaart van Perrenot aan waarop de muren en poorten goed zichtbaar zijn.